Oddziaływania terapeutyczne stosowane w przypadku wystąpienia zaburzenia po stresie traumatycznym (PTSD), mające na celu leczenie czy zmniejszenie dolegliwych objawów, są bardzo różnorodne. Jedną z najlepiej zbadanych pod względem skuteczności jest wywodząca się z nurtu poznawczo-behawioralnego terapia metodą przedłużonej ekspozycji (prolonged exposure, PE).

Dobre rezultaty w leczeniu PTSD u weteranów wojennych, ofiar gwałtów i przemocy potwierdziły liczne badania naukowe na świecie. Porównywalne wyniki osiągnięto także w badaniach polskich, prowadzonych w ramach programu leczenia zaburzeń po stresie traumatycznym u osób po wypadkach komunikacyjnych, realizowanego w latach 2008-2012 w Interdyscyplinarnym Centrum Genetyki Zachowania Uniwersytetu Warszawskiego. Z analizy danych empirycznych wynika, że skuteczność terapii metodą przedłużonej ekspozycji sięga 70-80%.

Nazwa „przedłużona ekspozycja” wywodzi się z długiej tradycji terapii za pomocą ekspozycji stosowanej w przypadku zaburzeń związanych z odczuwaniem lęku. Dobrym przykładem tego, jak działa ekspozycja, jest rada żeby osoba, która właśnie spadła z konia, jak najszybciej ponownie na niego wsiadła. Zmniejsza to znacznie jej obawy przed kolejnym upadkiem i zapobiega narastaniu lęku.

Terapia PE powstała w oparciu o teorię przetwarzania emocjonalnego i została stworzona przez Ednę Foa i Michaela J. Kozaka. Bazuje ona na założeniu, że strach jest zapisany w naszym mózgu, jako „program ochrony przed niebezpieczeństwem”. W tym programie zawierają się różne informacje na temat tego czego się boimy, czyli bodźców (np. niedźwiedź), naszych reakcji (np. przyspieszone bicie serca), znaczenia, które nadajemy bodźcom (np. niedźwiedzie są groźne) oraz znaczenia, które przypisujemy reakcjom (np. przyspieszone bicie serca oznacza, że się boję). Kiedy strach dotyczy realnego zagrożenia program podpowiada nam jak najlepiej zareagować, żeby się skutecznie ochronić. Jeżeli na spacerze w lesie spotkamy niedźwiedzia, zarówno odczuwanie strachu jak i ucieczka to właściwe naturalne reakcje.

Jednak struktura strachu może również stać się problemem. Dzieje się tak wtedy, gdy informacja w strukturze nie odpowiada rzeczywistości, gdy reakcje fizyczne i ucieczka są spowodowane nieszkodliwym bodźcem, gdy lęk uniemożliwia funkcjonowanie lub gdy nieszkodliwe bodźce i reakcje są oceniane jako niebezpieczne. Takie nieprawidłowości w "programie ochrony" mogą pojawić się m.in. jako konsekwencja doświadczenia traumatycznego. Aby zmienić taką przesadną nieadekwatną strukturę i docelowo zmniejszyć lęk, musimy uaktywnić strach i niepokój, a następnie spowodować żeby prawdziwa informacja zastąpiła tą wcześniejszą nierealną zakodowaną w strukturze strachu. Terapia metodą przedłożonej ekspozycji spełnia oba te warunki.

Ćwiczenia ekspozycji, zarówno w realnych sytuacjach jak i w wyobrażeniach pozwalają zobaczyć traumę jako konkretne wydarzenie z przeszłości, które rozgrywało się w określonym miejscu i czasie. Dzięki temu można skutecznie poradzić sobie z uczuciami i myślami na temat tego, że świat jest w całości niebezpieczny a człowiek jest zupełnie niezdolny żeby sobie z tym poradzić. Osoba przekonuje się także, że wspominanie zdarzenia traumatyczngeo, mimo że nieprzyjemne, nie jest zagrażające i nie oznacza, że trauma dzieje się ponownie. Widzi, że odczuwany lęk się zmniejsza, a ona nie „traci kontroli” ani nie „wariuje”. Ma również możliwość innego spojrzenia na to, co się stało np. pozbycia się nadmiernego poczucia winy czy wstydu oraz ponownego uwierzenia we własne kompetencje. Wszystkie te zmiany redukują objawy PTSD, a także pozytywnie wpływają na poczucie opanowania i ocenę siebie.

Terapia metodą przedłużonej ekspozycji obejmuje następujące elementy: psychoedukację (uzasadnienie metody leczenia, omówienie typowych reakcji na traumę oraz roli unikania w podtrzymywaniu symptomów PTSD), trening oddechowy, wielokrotne ekspozycje in vivo (ekspozycje na sytuacje czy bodźce, których osoby unikają ze względu na potraumatyczny stres i lęk) oraz wielokrotne ekspozycje wyobrażeniowe (konfrontujące ze wspomnieniami traumatycznego zdarzenia). Praca odbywa się na 9-12 półtoragodzinnych indywidualnych sesjach, przy czym dokładny czas trwania i przebieg terapii zależą w dużej mierze od typu urazu doświadczonego przez klienta oraz tego, czy stres ma charakter ostry czy chroniczny.


Bibliografia:
Foa, E., Hembree, E. (2005). Wspieranie zmiany poznawczej w zaburzeniu stresowym pourazowym. W: D. Clark, M. Reinecke (red.), Psychoterapia poznawcza, 259 a 287. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Foa, E., Hembree, E., Olasov Rothbaum, B. (2014a). Przedłużona ekspozycja w terapii PTSD. Emocjonalne przetwarzanie traumatycznych doświadczeń. Podręcznik terapeuty. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Foa, E., Hembree, E., Olasov Rothbaum, B. (2014b). Odzyskaj życie po traumie. Przedłużona ekspozycja w terapii PTSD. Podręcznik pacjenta. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Lis-Turlejska, M. (2002). Stres traumatyczny. Występowanie, następstwa, terapia. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”.
Popiel, A. (2014). Terapia poznawcza poczucia winy związanego z traumą u osób z PTSD. Psychiatria Polska, 48, 3, 615 a 625.
Popiel, A., Zawadzki, B. (2013). Przedłużona ekspozycja w Polsce. Wstęp do polskiego wydania. W: E. Foa, E. Hembree, B. Olasov Rothbaum. Przedłużona ekspozycja w terapii PTSD. Emocjonalne przetwarzanie traumatycznych doświadczeń. Podręcznik terapeuty, 9 a 11. Sopot: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.