Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (ang. OCD) to zaburzenie neuropsychologiczne, na które cierpi od 2% do 3% populacji, zarówno kobiet jak i mężczyzn. Pierwsze symptomy pojawiają się zazwyczaj między początkiem okresu dojrzewania a wczesną dorosłością. Objawy zwykle rozwijają się stopniowo choć czasami mogą wystąpić nagle. Nieleczone OCD wywiera istotny negatywny wpływ na życie zmagającej się z nim osoby. Jego podstawową cechą jest występowanie obsesji i kompulsji, które powodują znaczny dyskomfort, pochłaniają czas (zabierają więcej niż godzinę dziennie) oraz istotnie zakłócają funkcjonowanie zawodowe/szkolne, zwykłą aktywność i kontakty.

Obsesje to nawracające myśli, impulsy lub wyobrażenia, które przeżywane są jako natrętne lub nieodpowiednie i powodują znaczny lęk lub dyskomfort. Ich treść różni się od zmartwień dnia codziennego (czym innym są myśli „Jeśli nie powtórzę cyfry 2, zabiję swoje dziecko” i „Moje dziecko się przeziębi, jeśli nie założę mu ciepłego swetra”). Treść obsesji może być niezwykła lub dziwna, np. nastolatek może obawiać się, że siadając obok słabszych uczniów straci swoje umiejętności poznawcze i zdolność uczenia się. Osoba stara się ignorować takie myśli, wyrzucić je z głowy lub neutralizować za pomocą innych myśli lub czynności.

Najczęstsze obsesje to myśli dotyczące skażenia, zabrudzenia czy zarażenia poważną chorobą (np. w wyniku dotknięcia pieniędzy czy klamki w miejscu publicznym), budzące niepokój wątpliwości (np. zastanawianie się czy wyłączyliśmy gaz w kuchence lub czy nie potrąciliśmy rowerzysty prowadząc samochód), przerażające lub agresywne impulsy (np. myśli o skrzywdzeniu swojego dziecka lub przemożna chęć głośnego przeklinania w kościele) oraz wyobrażenia o treści erotycznej (np. nawracające obrazy o charakterze pornograficznym czy dotyczące seksu).

Kompulsje z kolei to nawracające zachowania lub czynności umysłowe, w stosunku do których osoba odczuwa przymus wykonywania w reakcji na obsesję lub zgodnie ze sztywnymi niezmiennymi regułami. Do jawnych, widocznych na zewnątrz, kompulsji zaliczamy np. częste mycie rąk, kontrolowanie, sprawdzanie, porządkowanie lub układanie przedmiotów w ściśle określony sposób. Kompulsje niejawne (czyli czynności umysłowe) to np. modlenie się, liczenie lub powtarzanie słów. Ich podstawowym celem jest przeciwdziałanie lękowi i cierpieniu albo znaczne ich zredukowanie. Mają zapobiegać zdarzeniom lub sytuacjom budzącym strach lub je zneutralizować.

Warto zaznaczyć, że obsesje i kompulsje występują na co dzień u większości z nas (u około 80-88% osób). Traktujemy je jako zjawiska zupełnie naturalne. Ilu z nas nie zastanawiało się czasami czy aby na pewno zamknęło samochód lub wyłączyło żelazko? Ilu z nas wróciło do domu czy cofnęło się żeby to sprawdzić? Tego rodzaju myśli i zachowania różnią się jednak od obsesji i kompulsji występujących w OCD – te związane z zaburzeniem lękowym pojawiają się częściej, wiążą się z dużo większym cierpieniem i znacznie zakłócają codzienne funkcjonowanie.

Osobom cierpiącym na zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne towarzyszy przekonanie dotyczące utożsamiania myśli i działania (tzw. fuzja myśli i działań). Opiera się ono na założeniu, że pojawienie się myśli dotyczącej danego zdarzenia zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia tego zdarzenia lub nawet je wywołuje (np. Skoro myślę o tym, że mój mąż może zginąć w wypadku to tym samym rzeczywiście spowoduję jego śmierć). Obsesyjny lęk przed zrobieniem czegoś niewłaściwego lub strasznego staje się równoznaczny z faktyczną chęcią popełnienia danego czynu (np. Jeśli myślę o zrobieniu krzywdy dzieciom oznacza to, że naprawdę chcę je skrzywdzić) lub pokazuje „prawdziwą naturę” osoby (np. Muszę być złym człowiekiem skoro przychodzą mi do głowy takie okropne myśli). Tego rodzaju błędne rozumowanie prowadzi często do prób kontrolowania myśli lub stłumienia ich za wszelką cenę.

Analizując wyniki badań dotyczące najbardziej skutecznej metody leczenia OCD należy wskazać w pierwszej kolejności na połączenie farmakoterapii (leków) i psychoterapii prowadzonej w nurcie poznawczo-behawioralnym. Pierwszym krokiem w pracy z terapeutą jest zawsze zebranie wywiadu o charakterze objawów, czynnikach wyzwalających oraz ocenie znaczenia obsesji i kompulsji. Kolejne etapy to m.in. zapis dysfunkcjonalnych myśli, ćwiczenie „zdystansowanej uważności”, praca z unikaniem, rozbijanie fuzji myśli i działań oraz ekspozycja z powstrzymaniem reakcji. Dzięki dopasowaniu właściwych metod leczenia zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne i wiążące się z nim trudności mogą nareszcie odejść do przeszłości.

Bibliografia:
Foa, E., Yadin, E., Lichner, T. Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne. Terapia ekspozycji i powstrzymania reakcji. Poradnik terapeuty. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Sopot 2016.
Wciórka, J. (red). Kryteria diagnostyczne według DSM-IV-TR. Wydawnictwo Urban&Partner. Wrocław 2010.
Wells, A. Terapia poznawcza zaburzeń lękowych. Praktyczny podręcznik i przewodnik po teorii. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków 2010.