Lęk pojawia się najczęściej, jako reakcja naszego organizmu na spostrzegane zagrożenie. Jego intensywność zależy od dysproporcji między oceną niebezpieczeństwa i naszych możliwości do poradzenia sobie z sytuacją. Zdrowy lęk pozwala na przetrwanie organizmu i adaptację do otoczenia. Zaburzenia lękowe wiążą się natomiast z takim nasileniem przerażenia, które wpływa negatywnie na radzenie sobie i powoduje potężny dyskomfort.

W przypadku napadu paniki lęk pojawia się niespodziewanie lub nagle zaostrza. Towarzyszą mu objawy somatyczne (z ciała) i poznawcze (myśli, wyobrażenia), które utrzymują się lub narastają, osiągając szczyt nasilenia w ciągu około 10 minut. Mogą wystąpić:

  • kołatanie, przyspieszenie bicia serca
  • pocenie się
  • drżenie ciała, trzęsienie się
  • doznanie skrócenia oddechu lub duszności
  • poczucie dławienia
  • ból lub niewygoda w klatce piersiowej
  • nudności lub dolegliwości brzuszne
  • poczucia zachwiania, zawrotów głowy lub omdlewania
  • doznania drętwienia lub mrowienia w ciele
  • uderzenia chłodu lub gorąca
  • poczucie nierealności lub dystansu wobec samego siebie
  • poczucie braku kontroli, utraty zmysłów lub zwariowania
  • obawa przed śmiercią

Z napadami paniki wiąże się często agorafobia, czyli silna obawa przed znalezieniem się w miejscu lub sytuacji, z których ucieczka może być trudna albo w których może nie być dostępna pomoc. Dotyczy najczęściej sytuacji związanych z przebywaniem samemu z dala od domu, przebywaniem w tłumie, w kolejce, znalezienia się na moście, podróżowania autobusem, pociągiem lub samochodem.

Na wystąpienie i intensywność napadów paniki wpływa kilka elementów:
  1. Podatność biologiczna. Badania wskazują, że u osób zmagających się z napadami paniki istnieją specyficzne uwarunkowania temperamentalne (wrodzone). Widoczna jest skłonność do szybszych i bardziej intensywnych reakcji wegetatywnych (na poziomie ciała).
  1. Sposób myślenia. Pojawiają się charakterystyczne zniekształcenia poznawcze. Pierwszy nazywamy selektywną uwagą, oznacza wybiórcze kierowanie uwagi na sygnały z ciała oraz silniejsze skupianie się na własnym organizmie. Drugi to katastroficzna interpretacja odnośnie wzbudzenia wegetatywnego ("to niedobrze, że szybciej bije mi serce") i tego, co wydarzy się w najbliższej przyszłości ("to na pewno zawał", "zemdleję", "uduszę się", "umrę"). Przedmiotem błędnych interpretacji są głównie doznania skojarzone z lękiem, ale również inne nielękowe doznania np. zawroty głowy spowodowane niskim poziomem cukru we krwi, symptomy związane ze zmianami ciśnienia atmosferycznego, skutki odstawienia alkoholu czy zmęczenie.
  1. Zachowania zabezpieczające, które mają ochronić nas przed przewidywaną katastrofą, a w rzeczywistości podtrzymują objawy lęku panicznego. Tak naprawdę prowadzą do nasilenia symptomów wegetatywnych lęku (gdy zachowaniem jest np. hiperwentylacja) albo utwierdzają nas w przekonaniu, że faktycznie grozi nam niebezpieczeństwo (gdy zachowaniem jest np. zażycie leku uspokajającego) i tylko ciągła możliwość korzystania ze strategii zabezpieczających oddala zagrożenie. Najbardziej typowym zachowaniem zabezpieczającym jest próba regulowania oddechu przez głębokie, powolne oddychanie. Może to doprowadzić, poprzez hiperwentylację i dostarczenie do mózgu zbyt dużej dawki tlenu, do niegroźnych zawrotów głowy i senności. Co z kolei nie rzadko zostaje ocenione jako pogorszenie się stanu i wtórnie nasila objawy paniki. Inne sposoby uchronienia się przed katastrofą to np. częste sprawdzanie tętna i ciśnienia krwi, unikanie wysiłku fizycznego, ciągłe upewnianie się co do drożności gardła (chrząkanie, popijanie wody) czy próby kontrolowania otoczenia, aby móc jak najszybciej wydostać się z pomieszczenia w razie wystąpienia objawów. Z czasem, kiedy dojdzie do rozwoju agorafobii, podstawową strategią staje się unikanie sytuacji, w których osoba mogłaby poczuć się źle i mieć trudność z uzyskaniem pomocy.

Bibliografia:
Popiel, A., Pragłowska, E. Psychoterapia poznawczo-behawioralna. Teoria i praktyka. Wydawnictwo Naukowe Paradygmat, Warszawa 2008.
Wasilewski, D. Lęk. Poradnik dla pacjenta. Wydawnictwo Mylan. 2014
Wciórka, J. (red). Kryteria diagnostyczne według DSM-IV-TR. Wydawnictwo Urban & Partner. Wrocław 2010.
Wells, A. Terapia poznawcza zaburzeń lękowych. Praktyczny podręcznik i przewodnik po teorii. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków 2010.