Wydarzenie traumatyczne z uwagi na swoją nagłość, wagę i niezwykłą siłę rażenia może prowadzić do licznych negatywnych konsekwencji psychologicznych oraz silnego cierpienia. W artykule opisane zostały najczęstsze reakcje ludzi po doświadczeniu traumatycznym.

Na wstępie warto zaznaczyć, że nasze reakcje i ich nasilenie mocno się różnią, na przykład u jednej osoby może pojawić się więcej symptomów niż u innej albo niektóre objawy mogą w ogóle nie wystąpić. Zmiany w naszym zachowaniu, odczuwaniu, sposobie myślenia pojawiające się po traumie są czymś naturalnym i stanowią zawsze normalną reakcję na nienormalną sytuację. Samopoczucie wielu osób po traumatycznym przeżyciu stopniowo się poprawia, czują się lepiej w przeciągu miesiąca bądź dwóch. Część z nas dochodzi do siebie wolniej lub, aby wydobrzeć, wymaga pomocy.

Przyjrzyjmy się teraz najczęstszym reakcjom po traumie:
  1. Lęk i niepokój. Strach to typowa i naturalna reakcja na zagrażającą sytuację, jednak u niektórych osób utrzymuje się nadal mimo, że trauma już minęła. Wynika to często z przekonania, że świat nie jest już dla nas bezpiecznym miejscem. Lęk może wiązać się także ze wspominaniem traumy, czynnikami, które kojarzą się nam z wydarzeniem (jak określone miejsce, pora dnia, zapach czy dźwięk) lub pojawiać się zupełnie niespodziewanie.
  2. Ponowne przeżywanie traumy. Mamy wrażenie, jakby traumatyczne zdarzenie działo się znowu, pojawiają się tzw. flashbacki czy bardzo realistyczne wizje. Mogą ujawnić się też niechciane natrętne myśli o zdarzeniu czy koszmary zakłócające sen. Trauma tak bardzo różni się od codziennego życia, że nasz mózg raz po raz przywołuje to wspomnienie, żeby lepiej je zrozumieć i dopasować do naszej dotychczasowej wiedzy.
  3. Wzbudzenie. Czujemy się nieustannie poddenerwowani, napięci, rozdrażnieni, dużo łatwiej niż kiedyś wybuchamy, pojawiają się trudności ze skupieniem i snem. Wiąże się to z uruchomieniem przez nasz organizm naturalnego systemu obrony przed niebezpieczeństwem, czyli reakcji walcz lub uciekaj. Nasze ciało mobilizuje do działania wszystkie siły tak, aby móc się skutecznie obronić. Takie pobudzenie jest niezwykle użyteczne w realnie zagrażających momentach, jednak staje się problemem gdy utrzymuje się cały czas, nawet w bezpiecznych sytuacjach. Ponieważ po traumie zaczynamy widzieć świat jako niebezpieczne miejsce jesteśmy ciągle czujni, gotowi odpowiedzieć na atak mimo, że realne zagrożenie dawno już minęło.
  4. Unikanie. To częsty sposób radzenia sobie z cierpieniem związanym z traumatycznym zdarzeniem. Najczęściej unikamy sytuacji, miejsc, okoliczności, czynności przypominających traumę (na przykład prowadzenia auta po wypadku czy przejeżdżania obok miejsca gdzie wszystko się zdarzyło). Unikanie dotyczy również bolesnych myśli i emocji powiązanych z wydarzeniem. Może to doprowadzić do uczucia odcięcia / odrętwienia, kiedy trudno nam odczuwać zarówno nieprzyjemne jak i przyjemne doznania. Czasami ból jest tak intensywny, że mózg blokuje świadomy dostęp do części wspomnienia co prowadzi do niepamięci.
  5. Złość, gniew, poirytowanie. Pojawiają się, jako następstwo traumy. Już sam fakt ich odczuwania wiąże się nie rzadko z silnym dyskomfortem, zwłaszcza jeżeli czujemy je stale. Złościmy się na siebie, na innych, na osoby nam bliskie, może pojawić się także poczucie niesprawiedliwości i krzywdy.
  6. Poczucie winy i wstyd. Obwiniamy się o rzeczy, które zrobiliśmy lub których nie zrobiliśmy żeby przeżyć. Jesteśmy przekonani, że mogliśmy walczyć zacieklej, bronić się mocniej lub szybciej uciekać, obwiniamy się o atak. Możemy odczuwać wstyd bo w trakcie zdarzenia zachowaliśmy się tak, jakbyśmy nie zachowali się nigdy w innych warunkach. Czasami zdarza się też, że otoczenie wini nas za to, co się stało.
  7. Żal i depresja. Po traumatycznym doświadczeniu możemy czuć się przygnębieni, smutni, bezradni, zrozpaczeni, częściej płaczemy. Możemy stracić zainteresowanie innymi ludźmi lub aktywnościami, które wcześniej sprawiały nam przyjemność. Zaczynamy widzieć naszą przyszłość wyłącznie w czarnych barwach lub dochodzimy do wniosku, że w ogólne nie warto planować, że życie straciło swój sens. Może prowadzić to do pragnienia śmierci, prób samobójczych czy robienia sobie krzywdy (np. ranienia siebie).
  8. Negatywne postrzeganie siebie i świata. Po traumie nie rzadko zmienia się nasza ocena samych siebie, innych i świata w ogóle. Uważamy, że jesteśmy beznadziejni, źli, że sobie na to zasłużyliśmy. Trudno nam zaufać innym. Pojawia się przekonanie, że nie możemy na nich liczyć, że mogą nas oszukać lub skrzywdzić. Także świat z bezpiecznego może stać się dla nas bardzo zagrażającym miejscem, zwłaszcza jeżeli w przeszłości mieliśmy bolesne doświadczenia.
  9. Życie intymne. Dla wielu osób seksualność lub bycie w związku staje się bardzo trudne, zwłaszcza jeżeli trauma dotyczyła sfery seksualnej. Przemoc seksualna uderza mocno w poczucie intymności, zaufania do partnera i bliskości.
  10. Używanie alkoholu lub narkotyków. Zdarza się, że ilość spożywanego alkoholu, narkotyków czy leków znacznie wzrasta po traumatycznym przeżyciu. Sięgamy po nie żeby nie czuć, wyciszyć się lub choć przez chwilę zapomnieć o tym co zaszło. Jednak w dłuższej perspektywie taka strategia radzenia sobie może spowolnić dochodzenie do siebie i stworzyć dodatkowe problemy.

Wiele reakcji po traumie jest ze sobą związanych, na przykład niechciane przebłyski wspomnień sprawiają, że czujemy bezradność, brak kontroli, co z kolei nasila lęk i wzbudzenie. Ludzie często sądzą, że „zwariowali”, co jeszcze bardziej wzmaga lęk. Świadomość zmian, jakie zaszły w nas od momentu traumatycznego wydarzenia i uznanie, że stanowią naturalną reakcję na ekstremalną sytuację to pierwszy niezwykle ważny krok na drodze radzenia sobie z konsekwencjami traumy i zmniejszenia dokuczliwości objawów potraumatycznych.


Bibliografia:
Foa, E., Hembree, E., Olasov Rothbaum, B. Odzyskaj życie po traumie. Przedłużona ekspozycja w terapii PTSD. Poradnik pacjenta. Sopot 2014: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.